Tushda kechgan umrlar

TAQRIZ

O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” asari haqida/
 O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” asari o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadigan, mazmunan chuqur, g‘oyaviy jihatdan yetuk va hayotiy asarlardan biridir. Ushbu asarda muallif Afg‘on urushi davrida yuz bergan voqealar orqali inson taqdiri, urushning fojiali oqibatlari, jamiyatdagi adolatsizlik hamda onalar qalbidagi cheksiz dardni ta’sirchan tarzda yoritib beradi.
  Asarda urush qahramonlik sifatida emas, balki inson umrini izdan chiqaruvchi, minglab taqdirlarni sindiruvchi fojia sifatida tasvirlanadi. Muallif oddiy odamlar hayotini ko‘rsatish orqali urushning haqiqiy yuzini ochib beradi. Ayniqsa, ona obrazi asarning eng ta’sirli jihatlaridan biridir. Bu obraz orqali farzand yo‘qotish alamining naqadar og‘ir ekani, ona mehrining cheksizligi chuqur his ettiriladi.
 Asarning tili sodda, ravon va xalqona bo‘lib, voqealar mantiqiy izchillikda bayon etilgan. Obrazlar xarakteri hayotiy misollar asosida ochib berilgan. Asarda insoniylik, vijdon, adolat va tinchlik g‘oyalari yetakchi o‘rin egallaydi.
 Asarning asosiy afzalligi — uning hayotga yaqinligi va kuchli ruhiy ta’sirga egaligidadir. Ayrim sahnalarning og‘ir ruhda tasvirlangani o‘quvchiga qiyin ta’sir qilishi mumkin. Biroq bu holat asarning badiiy qiymatini pasaytirmaydi.
 Xulosa qilib aytganda, “Tushda kechgan umrlar” asari o‘quvchini hayot, urush va inson qadri haqida chuqur mulohaza yuritishga undaydi. Ushbu asarni ma’naviy tarbiya va adabiy tafakkurni rivojlantiruvchi, o‘qishga munosib va dolzarb asar sifatida yuqori baholash mumkin. Shuningdek, asar yoshlarni tinchlikni asrash, inson hayotiga befarq bo‘lmaslik, tarixiy xatolardan saboq olishga chaqiradi. Muallifning hayotiy tajribasi va kuzatuvchanligi matnda yaqqol seziladi, bu esa asarning ta’sirchanligini yanada oshiradi. Shu sababli, mazkur asar o‘zbek adabiyoti durdonalari orasida munosib o‘rin egallaydi, deb hisoblash mumkin, chunki u o‘quvchida chuqur hissiyotlar uyg‘otadi, hayotga boshqacha qarashni shakllantiradi samarali.

Yaxshi judayam

“Qirq sakkizinchi yilda bir adabiyotshunos olim qoʻlga olingan edi. Qizzigʻarning ikki kitobi chiqibdi-yu, oʻrtoq Stalin haqida bir ogʻiz soʻz yoʻq. Nuqul Navoiy... Nuqul Bobur...”

Mashhur adib Oʻtkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romani oʻtgan asrdagi qatagʻon voqealari, sovet-afgʻon urushining achchiq manzaralari, qurbon boʻlgan oʻzbek oʻgʻlonlari, “Oʻzbek ishi” kabi alamli tarixni hikoya qiladi.

Muallif voqealar zanjirini bir biriga taʼsirli ravishda bogʻlab boradi. Xususan, roman Rustamning kundaliklari, tergov hujjatlari va muallif hikoyalari asosida shakllantiriladi. Voqealar kuz tasviri bilan boshlanadi va oxirida ham ayni shu tasvir bilan tugaydi. “Kuz oʻlim toʻshagida yotgan bemorga oʻxshaydi...”. Bu jumlalar orqali muallif romandagi voqealar, uning qahramonlari taqdiriga ishora qiladi.

Asar markazida Rustam, Komissar, Qurbonoy xola, Shahnoza kabi bosh qahramonlar turadi. Voqeliklar, asosan, Rustam va Komissar atrofida aylanadi. Oʻquvchi asar davomida bosh qahramon Rustamga achinish hissi bilan bir qatorda, Soat Gʻaniyevich (Komissar)ga nisbatan oʻzgacha nafratga toʻladi.

Rustam sovet-afgʻon urushi ishtirokchisi, uning qonli voqealari tirik guvohi hisoblanadi. U umrining to soʻnggi kuniga qadar oʻzi guvoh boʻlgan qonli xotiralaridan qutula olmaydi. Urushdan soʻng sevgan qizi Shahnozaga uylangan boʻlsa ham, ular baxtli boʻla olishmadi. Bu baxtsizliklarning asosiy sababi urushda orttirilgan ruhiy va biologik jarohat taʼsiri edi. Vatanga qaytganidan keyingi adolatsizliklar, nohaqliklarga guvoh boʻlishi, oilasining baxtsizligiga aybdorlik hissi Rustamning fojiali oʻlimi bilan yakunlanadi.

Komissar bolaligidan dinga, oʻz millatiga nafrat bilan tarbiyalangan, sovuqqonligi, mansabparastligi va oʻz manfaati uchun eng jirkanch ishlarga ham tayyor boʻlgan personaj hisoblanadi. Bir nechta ordenlar, qahramonliklar bilan taqdirlangan bu manqurt koʻplab insonlarning nohaq jazolanishiga, millatimiz vakillarining qatagʻon boʻlishiga, bevaqt hayotdan koʻz yumishiga sabab boʻladi. U oʻtgan umridan afsuslanmaydigan, dunyoqarashini oʻzgartirmagan shaxs sifatida tasvirlangan. Komissarni 70 yillik zulm saltanatining timsoli, deyish mumkin.

Romanning “Tushda kechgan umrlar” deb nomlanishiga ikki xil qarash shakllangan:

1. Birinchisiga koʻra — asar qahramonlarining shodon hayoti, orzularga toʻla kelajagi, baxtli hayot haqidagi umidlari tushdek sarobga aylanganligi;
2. Keyingi fikrga koʻra esa — qahramonlarga har bir muhim voqealar, oʻzlarini kutib turgan taqdir tushlarida namoyon boʻlishi sababli.

Asar haqida Oʻzbekiston qahramoni Said Ahmad shunday deb yozgan: 

“Romanni loqayd hayajonsiz oʻqib boʻlmaydi, u kitobxonni larzaga soladi. Xalq boshiga kulfatdan boshqani solmagan qonli urushni boshlagan telba urushqoqlarga dil-dilidan qargʻish yogʻdiradi”.

Romandan iqtiboslar:

• Qirq sakkizinchi yilda bir adabiyotshunos olim qoʻlga olingan edi. Qizzigʻarning ikki kitobi chiqibdi-yu, oʻrtoq Stalin haqida bir ogʻiz soʻz yoʻq. Nuqul Navoiy... Nuqul Bobur...
• Oldinga yursang fashist otadi, orqaga chekinsang oʻzimiznikilar.
• Yillar oʻtib odamning qiyofasi, gavdasi, hatto gapirish ohangi ham oʻzgarib ketishi mumkin. Faqat koʻzi oʻzgarmaydi.
• Oʻylab qarasam, urush teskari haqiqat degani. Odam boʻlging kelsa shafqatsiz boʻl. Oʻlging kelmasa — oʻldir.
• Hamma onalar bir-birlariga oʻxshaydi shekilli.
• Dialektika qonunlari qiziq ekan. Bugun yoʻqotasan, ertaga topasan.
• Tun — yolgʻizlarni jazolash uchun yuborilgan jazo elchisi.